Dersim Dört Dağ İçinde

Dersim’e gidiyorum, dediğimde, yüzü aydınlandı. “Ziyaretlerimize mum yak bizim için” dedi; “Hızır hakkına, hatıramıza, bahtımıza.” Eliyle kolumu tuttu, “Sulara, göklere, ağırlığımızı çeken yere, ölülerimizi kabul eden katlara, meleklere mum yak…”

Yazı Tevfik Taş / Fotoğraflar: Sinan Çakmak

Maddenin, nakit paranın sarıp sarmaladığı bu dünyada, benim Kızılbaş anam yerin ve göğün, suyun ve ağacın, rüzgârın ve ışığın hatırını verdi bana azık niyetine. Halkının çoğu asırlardır “Tunceli” demez, “Dersim” der. Ben de öyle diyeceğim. Bunun, her şeyden önce bir yazarın halkına duyduğu saygının bir gereği sayılmasını diliyorum. Bir de yeni adıyla bir yeri sorduğunuzda pek çok insan bilmiyor, bu nedenle yerleşimleri özgün ve yeni adlarıyla yazacağım. Edebiyatçı ve siyasi kimliğiyle tanınan Kemal Burkay “Bir eski öyküdür bileceksiniz/ Masallardan kalmıştır Dersim” dizeleriyle başlayan şiirini şu satırlarla sunmaktadır: “Tunceli toprağı kırmızıya, sarıya, mora çalan yamaçları, meşe ağaçlarıyla kaplı. İri yalçın dağlarla çevrelenmiş. İçinde, Munzur ve Harçik adında iki ırmak birleşen, … üç isimli bir kasabadır. Mameki, Kalan, Tunceli.” Sonraki satırlarda acımsı bir alay ve keder iç içe geçer: “Yani Mameki’den kalan Tunceli.” Ve asıl adını söyler: “Tunceli bölgesinin eski, ünlü adı Dersim’dir.”

Dersim’e gidiyorum dediğimde, kitaplarının çoğunu Zazaca yazan benim şair dostum, Zeranikli Mehmet Çetin, “Herhangi bir taşı, ağacı, bir bitkiyi öp benim hasretimle, niyazımla” dedi. Sarı mavi bir kış seheri Pertek Kalesi’ni, martıları, uzak karlı patikaları, barudi bulutları, toprak kırmızı suyu, uykulu karaşın yüzleri menevişli harelere boyarken geçtim Keban Baraj Gölü’nü. Aklımda, Enver Gökçe’nin dizeleri “Munzurum/ pus/ içinde/ savrulur/ karla/ rüzgârla. …” Şimdi bizim ülkemizdeki haritaların çoğunda adı yazılmayan dağ silsilesine, bu bölgede yaşayanların ve tarihin verdiği adla sesleniyor şair: Munzur.

Dersim’de hangi ilçeye, köye, kuytuya, yükseltiye giderseniz gidin gözünüz mutlaka Munzur sıradağlarının bir parçasıyla buluşacaktır. Dağ yollarından Munzurların izin verdiği-Zingediği, Sıçangediği Mercan Boğazı- gibi yerlerden girilebilir ancak Dersim’e. Pertek’in hatırşinas esnafından Cengiz Çağlayan ve Belediye Başkanı Kenan Çetin’le kurduk çayı, konuşuyoruz. “Pertek’in kültüründe Dersim’in yukarı kesiminden çok, Harput’un etkisi vardır” diyor Çağlayan. “Pertek eskiden bir liman gibiydi.” Tarihte, iki yer adının kafiyesi vardır; Niğde’nin Fertek’i, Dersim’in Pertek’i. İkisi de başka özellikleriyle birlikte rakısıyla ünlenmiştir. “He gardaş” diyor Çağlayan “Nenem bir türkü söylerdi ‘Harput’tan aldım bakır/ Yosmam gözlerin çakır/ O güzel gözlerine gurban olsun bu fakır.’ Türkü nenemin Harput’taki işveli bir komşusu için söylenmiştir. Biz bugün de söylüyoruz. Çünkü meşklerde bunları dinleyerek büyüdük.” Pertek türküleriyle ünlüdür.